Cứu gà mùa đông: 3 mùa rét dạy tôi điều gì

Cứu gà mùa đông: 3 mùa rét dạy tôi điều gì

Cứu gà trống bị lạnh mùa đông, theo cẩm nang của Người Hâm Mộ Đá Gà, quy về ba việc: giữ cho gà khô ráo, chắn gió lùa nhưng vẫn thông khí, và làm ấm cơ thể từ từ chứ không sưởi gấp. Ở miền Bắc Việt Nam, nơi các đợt rét đậm ở Sa Pa hay Mẫu Sơn có thể xuống gần 0°C, gà trưởng thành chịu lạnh khá tốt khi lông khô, nhưng chỉ cần ẩm và gió lùa thì cả mức 5°C cũng có thể gây sốc lạnh. Thân nhiệt gà khoảng 41°C; nếu sờ chân và mào thấy lạnh buốt, hãy đưa vào chỗ kín gió ở khoảng 18 đến 22°C, lau khô, cho uống nước ấm khoảng 25°C rồi cho ăn ngô vàng. Tránh đèn sưởi treo thấp vì dễ gây cháy chuồng. Lời khuyên hành động: chuẩn bị sẵn thùng sưởi tạm và khăn khô trước đợt rét đầu tiên.

Bạn đã bao giờ ra chuồng lúc năm giờ sáng, giữa đợt rét đậm, và thấy con gà trống co ro, mào tím sẫm, chân lạnh như đá chưa? Tôi là kiểu người thức khuya nhìn số liệu, nên tôi nói thẳng: nhiều ca gà gục trong mùa đông không phải vì con số nhiệt độ, mà vì lông ẩm, nền ướt, gió lùa và sự hoảng loạn của người nuôi. Hay là tôi nói sai? Chúng ta hay lao vào bật đèn sưởi, ôm gà vào cạnh bếp lửa, rồi con gà sốc nhiệt ngay trong tay mình. Bài này tôi viết như đang ngồi nói chuyện khuya với một người bạn thân, từng bước một, để bạn có sẵn quy trình trước khi nhiệt độ tụt xuống. Người Hâm Mộ Đá Gà làm nội dung về giống gà, kỹ thuật chăm và lịch sử đá gà Việt Nam, nên chúng tôi luôn nhắc một điều: con gà nào cũng là một sinh mệnh cần được chăm đúng cách, kể cả những chú gà trống được cứu về từ các ổ đá gà bị dẹp bỏ.

Muốn có thêm tài liệu hỗ trợ trước khi bắt tay vào làm?

Tìm hiểu thêm

Kết luận ngắn gọn: gà trống bị lạnh cần làm gì trước tiên?

Việc đầu tiên là đưa gà ra khỏi gió và ẩm, lau khô lông bằng khăn sạch, rồi đặt vào chỗ kín gió ở khoảng 18 đến 22°C. Sau đó cho uống nước ấm khoảng 25°C. Đừng sưởi gấp, vì thân nhiệt gà quanh 41°C cần được kéo lên từ từ, mỗi giờ chỉ vài độ.

Vì sao tôi nhấn mạnh hai chữ "từ từ"? Vì cơ thể gà bị lạnh lâu đã co mạch máu ở chân và mào để giữ nhiệt cho nội tạng. Khi bạn đưa nó vào chỗ nóng từ 30°C trở lên, mạch máu giãn đột ngột, tim phải làm việc quá sức, và con gà vốn đã kiệt sức có thể gục ngay. Kiểm tra nhanh trong 60 giây gồm bốn điểm: chân và mào có lạnh buốt hoặc trắng nhợt không, lông có ướt không, gà còn đứng vững được không, và còn phản xạ mổ khi bạn đưa hạt ngô không. Nếu cả bốn đều ổn mà gà chỉ run nhẹ thì không cần can thiệp sâu, chỉ cần khô và kín gió. Nếu gà nằm sõng soài, mắt lờ đờ, hãy làm theo các bước dưới đây và liên hệ bác sĩ thú y gần nhất. Nói thật lòng, bạn có muốn đoán mò trong lúc gà đang yếu dần không?

1. Bế gà ra khỏi chỗ gió, lau khô lông bằng khăn bông, tuyệt đối không dùng máy sấy thổi nóng.
2. Đặt gà vào thùng carton hoặc lồng lót rơm khô ở nhiệt độ 18 đến 22°C.
3. Cho uống nước ấm khoảng 25°C, có thể pha điện giải dành cho gia cầm theo hướng dẫn trên bao bì.
4. Sau 30 đến 60 phút, khi gà đứng vững, cho ăn ngô vàng hoặc thóc.
5. Theo dõi 24 giờ trước khi trả gà về chuồng chung.

Người nuôi thực tế thấy gì khi gà bị lạnh?

Người nuôi thường thấy ba dấu hiệu theo thứ tự: gà xù lông và co một chân, mào và yếm nhợt hoặc tím rồi sưng, cuối cùng là bỏ ăn, nằm im. Dấu hiệu sớm nhất xuất hiện ở chân và mào trước khi gà run, nên sờ chân mỗi sáng là cách phát hiện sớm nhất.

Khi gà bắt đầu lạnh, cơ thể ưu tiên giữ nhiệt cho nội tạng nên máu bị rút khỏi những phần xa tim như chân, mào và yếm. Đó là lý do cóng (frostbite) luôn bắt đầu ở các đầu mút. Mào đơn lớn và yếm dài là phần dễ tổn thương nhất, nhất là khi không khí trong chuồng ẩm do hơi thở và phân của gà tạo ra. Ngược lại, các giống có mào nhỏ sát đầu, như nhiều giống gà chọi, thường ít bị cóng mào hơn. Dù vậy bạn đừng chủ quan: một chú gà trống mào bé vẫn cóng ngón chân nếu đứng trên nền xi măng ướt qua đêm. Dấu hiệu cóng giai đoạn đầu là vùng da trắng xám, lạnh, hơi cứng; sau khi ấm lại, vùng đó đỏ, sưng, đau, rồi vài ngày sau chuyển đen và bong vảy. Đừng chà xát vùng cóng vì sẽ làm tổn thương mô. Hãy làm ấm chậm trong phòng kín gió, và nhờ thú y đánh giá nếu vùng da đen lại. Ai nhìn thấy mào chuyển đen cũng hoảng, nhưng bình tĩnh mới cứu được gà, đúng không nào?

Có một nhóm gà đáng lo hơn: gà trống được cứu về từ các ổ đá gà. Rooster Haus, tổ chức cứu hộ gà trống tại Mỹ, mô tả rằng đá gà là "môn đổ máu, trong đó gà trống bị đặt vào sàn đấu và buộc phải đánh nhau đến chết" (tạm dịch). Cũng theo tổ chức này, những con gà đó lớn lên khi bị buộc trong một chỗ nhỏ với nơi trú không đủ, còn mào và yếm bị cắt thô bạo. Hệ quả thực tế vào mùa lạnh là mô ở mào và yếm đã thành sẹo, còn thể trạng chung thường yếu hơn gà nuôi bình thường. Một chú gà như Manny, gà trống từng đi đá được Rooster Haus cứu, cần chuồng kín hơn và được theo dõi kỹ hơn. Đá gà ăn tiền là hành vi bị cấm ở Mỹ theo Wikipedia, và ở Việt Nam, đá gà ăn tiền bị coi là đánh bạc trái phép. Vì thế Người Hâm Mộ Đá Gà đứng về phía chăm sóc đúng cách và tuân thủ pháp luật. Nếu bạn quan tâm đến đặc tính từng giống, hãy xem thêm [Internal Link: hướng dẫn chọn giống gà chịu lạnh tốt].

Nếu bạn đang chuẩn bị chuồng ngay tuần này, hãy xem chi tiết thêm.

Tìm hiểu thêm

3 điều nào quan trọng nhất khi cứu gà mùa đông?

Ba điều quan trọng nhất là chuồng khô, thông khí không lùa gió, và đủ năng lượng từ thức ăn cùng nước ấm. Ba điều này quyết định phần lớn kết quả; đèn sưởi, áo cho gà hay thuốc bổ chỉ là phụ. Làm đúng ba điều, chi phí rất thấp.

Điều 1: Chuồng khô, vì nền ướt giết gà nhanh hơn không khí lạnh

Lông gà là lớp áo lông vũ cách nhiệt rất hiệu quả, nhưng chỉ khi nó khô và xù lên giữ lớp không khí bên trong. Lông ướt mất gần hết khả năng đó. Vì vậy hãy trải lớp lót rơm hoặc trấu khô dày khoảng 10 đến 15 cm, xúc bỏ các mảng ẩm mỗi ngày, và giữ độ ẩm trong chuồng dưới khoảng 70%. Mật độ nuôi cũng quan trọng: khoảng 0,3 đến 0,4 m² mỗi con trong chuồng kín là mức tham khảo, vì chuồng chật làm hơi nước và phân tăng nhanh. Xà đậu nên là thanh phẳng rộng 5 đến 8 cm và dài khoảng 20 đến 25 cm cho mỗi con, để ban đêm gà ngồi xuống, xòe lông phủ kín bàn chân. Ở nhiều vùng lạnh, đây là mẹo rẻ nhất để chống cóng ngón. Bạn có thể xem cách dựng khung và bạt tiết kiệm ở [Internal Link: cách làm chuồng gà kín gió giá rẻ]. Một chi tiết ít người nói: một chuồng 5°C nhưng khô thường an toàn hơn một chuồng 15°C nhưng ẩm đọng nước trên mái.

Điều 2: Thông khí ở trên cao, chắn gió ở phía dưới

Nhiều người nuôi bịt kín chuồng cho ấm rồi vô tình nhốt hơi ẩm và khí amoniac từ phân. Con người bắt đầu ngửi thấy mùi amoniac ở khoảng 25 ppm, mức mà đường hô hấp của gà đã bị kích ứng. Nghĩa là nếu bạn bước vào chuồng và thấy cay mũi, gà đã chịu đựng từ lâu. Nguyên tắc dễ nhớ: chắn kín các lỗ hổng ở tầm gà đậu, nhất là phía hướng gió mùa đông bắc, nhưng chừa khe thông khí gần mái, ở vị trí cao hơn xà đậu. Mức tham khảo thường dùng là khoảng 0,09 m² (1 foot vuông) cửa thông khí cho mỗi con. Ban đêm dùng bạt dày hoặc tấm che, ban ngày vén lên cho chuồng khô. Chỉ cần đứng ngang tầm gà đậu và thử đưa tay lên: nếu thấy gió lùa vào mặt, gà cũng đang bị lùa. Đơn giản vậy thôi, nhưng tôi thấy nhiều người bỏ qua bước này. Còn bạn thì sao?

Điều 3: Năng lượng từ thức ăn và nước ấm

Gà trống trưởng thành thường ăn khoảng 110 đến 130 g thức ăn mỗi ngày; khi trời lạnh, hãy tăng khẩu phần khoảng 10 đến 20% và dồn phần ngô vàng vào buổi chiều muộn. Ngô tiêu hóa chậm nên tạo nhiệt suốt đêm, đó là lý do người nuôi lâu năm vẫn rải ngô trước khi gà lên đậu. Nước quan trọng không kém: gà ngại uống nước quá lạnh, mà thiếu nước thì ăn cũng giảm. Thay nước ít nhất hai lần mỗi ngày, bát nên đặt trong chỗ che gió. Nếu cần một bảng dinh dưỡng đầy đủ hơn, hãy xem [Internal Link: chế độ dinh dưỡng cho gà trống mùa lạnh]. Khi cứu một con gà yếu, hãy chia thức ăn thành nhiều bữa nhỏ thay vì một bữa lớn, vì hệ tiêu hóa của nó đang chậm lại. Ngoài ra đừng quên hạt sạn và vỏ sò xay nhỏ, vì gà cần chúng để nghiền thức ăn khi ăn nhiều ngô.

Cần một điểm tựa đáng tin để đối chiếu từng bước?

Tìm hiểu thêm

Những tình huống đặc biệt và cái bẫy nào hay gặp?

Cái bẫy phổ biến nhất là đèn sưởi: nó gây cháy chuồng và khiến gà không chịu được khi tắt đèn. Ba tình huống khác dễ bị bỏ sót gồm gà mới cứu về chưa quen chuồng, gà thay lông muộn vào mùa lạnh, và nước đóng băng lúc rạng sáng khi gà khát nhất.

• Kiểm tra nước lúc 5 đến 6 giờ sáng. Nhiệt độ thấp nhất trong ngày thường rơi vào gần lúc bình minh, đúng lúc bát nước dễ đóng băng nhất. Bát cao su dẻo dễ bẻ đá hơn bát kim loại.
• Vaseline không thay được chuồng khô. Một lớp mỏng bôi lên mào buổi chiều có thể giúp một chút, nhưng lớp dày có thể giữ ẩm và làm cóng nặng hơn. Hãy xử lý độ ẩm trước.
• Cách ly gà mới cứu ít nhất 2 tuần. Gà trống mới gặp nhau trong chuồng chật mùa lạnh dễ đánh nhau, và vết thương hở càng khó lành khi trời rét.
• Gà thay lông muộn cần thêm đạm. Lông mọc lại tốn năng lượng nên khẩu phần cần giàu đạm hơn bình thường.
• Đừng dùng bếp than trong phòng kín. Khí CO có thể giết cả gà lẫn người.

Austin, Texas, thành phố thường được biết đến với khí hậu ấm, đã ghi nhận đợt đóng băng nghiêm trọng vào tháng 2 năm 2021 với nhiệt độ xuống dưới -10°C, theo Wikipedia. Bài học cho người nuôi ở những nơi quen ấm như Hà Nội hay miền Nam Việt Nam là gì? Rằng đợt lạnh bất thường mới là thứ nguy hiểm, vì chuồng không được chuẩn bị cho nó. Hãy đặt sẵn một thùng "cứu hộ mùa đông" gồm khăn bông, bạt dự phòng, điện giải, và số điện thoại bác sĩ thú y. Chuẩn bị mất chừng nửa tiếng, nhưng có thể là ranh giới giữa cứu được và không cứu được một con gà.

Phán quyết cuối cùng: tự cứu hay gọi bác sĩ thú y?

Tự xử lý được khi gà còn đứng, còn ăn và chỉ run nhẹ. Gọi bác sĩ thú y ngay nếu gà nằm liệt, mào hoặc chân chuyển đen, thở khò khè, hoặc không cải thiện sau 2 giờ làm ấm từ từ. Trì hoãn qua một đêm thường là sai lầm đắt nhất.

Tóm lại, cứu gà mùa đông không phải cuộc chạy đua với nhiệt kế mà là cuộc chiến với hơi ẩm và gió lùa. Chuồng khô, thông khí cao, chắn gió thấp, nước ấm và thức ăn giàu năng lượng giải quyết phần lớn tình huống; những thứ còn lại là chi tiết. Các số liệu trong bài, như 18 đến 22°C để làm ấm, lớp lót 10 đến 15 cm hay 0,09 m² thông khí mỗi con, là mức tham khảo phổ biến, bạn nên điều chỉnh theo khí hậu và điều kiện chuồng của mình. Với những chú gà trống được cứu từ các ổ đá gà, hãy kiên nhẫn hơn gấp đôi, vì thể trạng và tâm lý của chúng cần thời gian hồi phục. Người Hâm Mộ Đá Gà sẽ tiếp tục cập nhật cẩm nang về giống gà, kỹ thuật chăm và lịch sử đá gà Việt Nam, hãy xem thêm [Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam và văn hóa nuôi gà]. Nếu bạn chỉ nhớ một điều thì hãy nhớ: khô ráo trước, ấm sau.

Sẵn sàng đón đợt rét đầu tiên cùng đàn gà của mình?

Tìm hiểu thêm

Câu hỏi thường gặp

Q: Cóng lạnh (frostbite) ở gà trống là gì?

A: Cóng lạnh là tình trạng mô ở mào, yếm hoặc ngón chân bị tổn thương do đông lạnh cục bộ, thường gặp khi nhiệt độ xuống dưới khoảng -5°C kèm độ ẩm cao. Vùng da ban đầu trắng xám và lạnh, sau đó đỏ sưng, vài ngày sau chuyển đen và bong vảy. Cóng nhẹ thường tự lành trong 2 đến 4 tuần nếu giữ gà khô ráo và ấm. Cóng nặng gây hoại tử và cần thú y xử lý.

Q: Làm sao sưởi ấm cho gà trống bị lạnh mà không gây sốc?

A: Nâng nhiệt từ từ trong phòng kín gió ở khoảng 18 đến 22°C là cách an toàn nhất. Lau khô lông, đặt gà vào thùng lót rơm và cho uống nước ấm khoảng 25°C. Không tăng nhiệt môi trường quá vài độ mỗi giờ, vì thay đổi đột ngột làm tim gà quá tải. Tránh bếp than trong phòng kín vì khí CO có thể giết cả gà lẫn người.

Q: Dùng đèn sưởi hay giữ chuồng khô, cách nào tốt hơn?

A: Giữ chuồng khô và kín gió tốt hơn đèn sưởi trong hầu hết trường hợp. Gà trưởng thành chịu lạnh tốt khi lông khô và không bị lùa gió, trong khi đèn sưởi làm gà mất khả năng thích nghi và là nguyên nhân thường gặp của cháy chuồng. Nếu buộc phải sưởi, hãy dùng tấm sưởi bức xạ có chứng nhận an toàn, cố định chắc chắn và đặt xa rơm khô.

Q: Gà bỏ ăn, nằm im vào mùa lạnh thì phải làm sao?

A: Hãy làm ấm từ từ, cho uống nước ấm có điện giải và đưa đi thú y nếu gà không cải thiện sau 2 giờ. Gà bỏ ăn có thể do lạnh, mất nước, nhiễm bệnh hô hấp hoặc ký sinh trùng. Kiểm tra nước có đóng băng không, mũi có chảy dịch không và hơi thở có khò khè không. Nếu có dấu hiệu hô hấp, hãy cách ly gà khỏi đàn để tránh lây bệnh.

Q: Chuẩn bị cho gà qua mùa đông tốn bao nhiêu tiền?

A: Với chuồng nhỏ 3 đến 5 con, chi phí tối thiểu ước tính khoảng 300.000 đến 800.000 đồng. Khoản này gồm rơm hoặc trấu khô, bạt chắn gió và bát nước chống đóng băng. Khoản lớn nhất thường là tiền thú y nếu để gà cóng nặng. Con số chỉ mang tính tham khảo và thay đổi theo giá vật liệu từng địa phương, nên hãy lập danh sách trước đợt rét đầu tiên.

Q: Gà trống cứu hộ từ ổ đá gà cần lưu ý gì thêm vào mùa đông?

A: Cần cách ly ít nhất 2 tuần, khám tổng quát và cho ở chuồng kín hơn gà thường. Theo mô tả của Rooster Haus, gà đá thường lớn lên khi bị buộc trong chỗ trú không đủ, nên thể trạng và khả năng chịu lạnh có thể kém hơn. Hãy nuôi riêng từng con trong giai đoạn đầu, vì gà trống mới gặp nhau rất dễ đánh nhau.

Còn băn khoăn điều gì, hãy bắt đầu từ đây.

Tìm hiểu thêm